Khoảng trống sau lưng tay vợt số một: bài toán tầng giữa của cầu lông Việt Nam

Ở set ba của một trận tứ kết World Tour, tỉ số 18-18, khán đài vỗ tay theo nhịp giao bóng. Tay vợt nữ số một của Việt Nam xoay vợt ba vòng rồi thả cầu ngắn. Đối thủ người Thái Lan đọc được đường cầu, đẩy về góc trái, và pha bóng kéo dài 41 nhịp trước khi kết thúc. Cô thua điểm ấy, rồi thắng trận. Tôi tắt màn hình lúc gần hai giờ sáng. Thứ đọng lại không phải pha cầu hay nhất trận.

Thứ đọng lại là một câu hỏi: sau lưng cô ấy là ai.

Nếu hỏi mười người hâm mộ cầu lông Việt Nam đâu là vấn đề lớn nhất của nền cầu lông nước nhà, chín người sẽ trả lời về tiền. Thiếu kinh phí, thiếu giải quốc tế tổ chức trên sân nhà, tay vợt tự bỏ tiền túi đi đánh giải, huấn luyện viên kiêm luôn vai trò quản lý đội. Tôi không cho rằng những chuyện đó sai. Tôi chỉ cho rằng chúng chưa chạm tới chỗ đau nhất.

Cầu lông Việt Nam đang sở hữu một đỉnh núi và không có sườn núi.

Mùa giải thường niên là khoảng thời gian phơi ra điều đó rõ nhất, vì bảng xếp hạng tích điểm từng tuần và mỗi trận thắng nhỏ đều được quy đổi thành vị trí. Suốt ba tháng gần đây, tôi ghi lại kết quả của các tay vợt Việt Nam ở các giải World Tour cấp 100 đến cấp 500, cộng thêm hệ thống giải quốc gia. Bức tranh không khác mấy so với ba năm trước. Một nhóm rất nhỏ tay vợt nam nữ nằm trong khoảng 20 đến 70 thế giới, một nhóm đông hơn hẳn chỉ đánh ở sân nhà, và ở giữa hai nhóm ấy là một khoảng trống gần như hoàn toàn.

Khoảng trống đó có tên và có tuổi. Nó là tay vợt 21 tuổi từng vào bán kết giải trẻ quốc gia, có kỹ thuật đủ để đứng cùng sân với đối thủ Thái Lan hạng 80 thế giới, nhưng không đủ tiền và không đủ lịch thi đấu để leo từ hạng 250 lên hạng 120. Ở cái hạng 250 ấy, mỗi chuyến bay, mỗi đêm khách sạn, mỗi suất ăn đều do tay vợt tự lo, đổi lại là vài điểm xếp hạng. Không nhà tài trợ nào ký hợp đồng hai năm với một người chưa từng vào top 150. Sau hai mùa giải như vậy, phần lớn họ nhận lời làm huấn luyện viên cho một trung tâm ở quận.

Theo bảng xếp hạng BWF mà tôi theo dõi trong mùa này, số tay vợt Việt Nam góp mặt trong top 100 thế giới ở nội dung đơn nữ là một, ở đơn nam là hai, và ở ba nội dung đôi thì gần như bằng không. Đặt cạnh Thái Lan, Indonesia hay Malaysia, khoảng cách không nằm ở người dẫn đầu. Thái Lan có tay vợt trong top 100 ở cả năm nội dung, Indonesia cũng vậy, Malaysia dày đặc ở đôi. Người dẫn đầu của họ không nhất thiết giỏi hơn người dẫn đầu của ta. Sườn núi của họ dài hơn.

Điều này ảnh hưởng trực tiếp tới những giải đấu mà người hâm mộ Việt Nam quan tâm nhất. Các giải đồng đội như Thomas Cup, Uber Cup hay nội dung đồng đội ở SEA Games không cho phép một người gánh cả đội. Bạn cần tay vợt thứ hai, thứ ba ở mức đủ mạnh, và bạn cần ít nhất một cặp đôi có thể thắng trận quyết định. Trong nhiều năm, đội tuyển Việt Nam bước vào các giải ấy với tâm thế phải ăn cả hai trận đơn của trụ cột, rồi hy vọng phần còn lại làm nên chuyện. Đó là cách chơi của một đội không có chiều sâu.

Nội dung đôi là chỗ khoảng trống lộ ra rõ nhất, và cũng là chỗ dễ bị hiểu sai nhất. Ghép hai tay vợt đơn giỏi lại không tạo ra một cặp đôi. Nó cần một cặp gắn bó đủ lâu để phản xạ của người này nằm trong quyết định của người kia, cần huấn luyện viên hiểu chiến thuật đôi, và cần một lịch thi đấu đủ dày để tích điểm cùng nhau. Ở Việt Nam, các trung tâm và câu lạc bộ thường thưởng cho thành tích đơn, vì đơn mới là nội dung ra kết quả nhanh và dễ bán vé. Ghép đôi bị coi là phương án dự phòng, nên nó bị cắt ở đúng giai đoạn cần được đầu tư nhất, khoảng từ 17 đến 21 tuổi.

Có một tầng nguyên nhân nữa ít được nói tới: khối lượng thi đấu. Hệ thống xếp hạng của BWF thưởng cho số lượng giải, thay vì thưởng cho một vài đỉnh cao. Muốn leo hạng, một tay vợt phải chơi hơn hai mươi giải mỗi năm, phần lớn ở châu Á, phần lớn ở cấp thấp. Một vận động viên còn đi học hoặc đã đi làm không thể theo nổi lịch đó. Vậy nên đường lên tuyển của chúng ta bị chặn không phải ở chỗ thiếu tài năng, mà ở chỗ thiếu một khoảng thời gian được trả tiền để chỉ đánh cầu.

Tôi từng ngồi xem một trận chung kết giải quốc gia ở nhà thi đấu tỉnh, khán đài lưa thưa, tiếng vợt va vào cầu vang rõ đến mức nghe được cả nhịp thở của hai tay vợt. Sau trận, một người mẹ hỏi tôi có nên cho con theo nghiệp không. Tôi không trả lời được, và đến giờ vẫn thấy đó là câu hỏi khó nhất của cả nền cầu lông.

Người ta gọi tôi là kẻ phản biện, nhưng tôi chỉ đang cố nghe xem tiếng vỗ tay nào thật sự vang.

Giờ đến phần tôi có thể sai.

Lập luận xây tầng giữa nghe hợp lý, nhưng nó bỏ qua một thực tế: với nguồn lực hạn hẹp, dồn vào một tay vợt đỉnh cao là lựa chọn có lý. Nguyễn Tiến Minh từng lên hạng 5 thế giới, Nguyễn Thùy Linh từng chạm nhóm 20, Vũ Thị Trang và Lê Đức Phát cũng có những giai đoạn đứng trong nhóm đầu. Mô hình một ngôi sao ấy đã mang về vé dự Olympic, hợp đồng tài trợ và những suất tập huấn nước ngoài mà một nền cầu lông nhỏ khó có được bằng cách khác. Nếu tôi đòi chia đều số tiền đó cho hai mươi tay vợt hạng 200, rất có thể tôi đang phá thứ duy nhất còn chạy được.

Tôi cũng có thể đang đo sai thứ. Người hâm mộ quan tâm huy chương SEA Games, chứ ít ai nhớ trong top 100 có bao nhiêu cái tên Việt Nam. Một tấm huy chương đồng đội có thể có giá trị hơn hai tay vợt hạng 140. Và tầng giữa, nếu có, rất có thể sẽ do các câu lạc bộ tư nhân và những trung tâm do cựu tuyển thủ mở ra, chứ không phải do liên đoàn. Nếu vậy, việc tôi ngồi đây đòi một chính sách là lãng phí thời gian của tất cả mọi người.

Điều tôi chắc chắn là mình đọc kết quả trên bảng điểm, chứ không ngồi trong nhà thi đấu mỗi buổi sáng tập. Tôi từng viết blog lớp mười để chứng minh mình đúng, giờ tôi viết để chứng minh mình có thể sai.

Nên tôi đặt ra một mốc kiểm chứng. Trong vòng hai mùa giải tới, nếu không có thêm ít nhất hai tay vợt Việt Nam vào top 150 thế giới ở nội dung đơn và không có cặp đôi nào vào top 100, tôi sẽ phải thừa nhận mô hình một đỉnh núi là lựa chọn đúng cho nguồn lực hiện có. Còn nếu tay vợt số một tiếp tục bước vào các giải đồng đội với tư cách người duy nhất có thể thắng, thì khoảng trống ấy sẽ không tự lấp.

Tôi không viết để hòa giải, tôi viết để đào bới những góc khuất mà người ta vội lấp đất. Khoảng trống sau lưng tay vợt số một là một trong những góc khuất đó, và nó không nằm trên bảng xếp hạng. Nó nằm ở tuổi của những người đã bỏ cuộc trước khi kịp được xếp hạng.